नेपालमा अदालती विवाहको प्रक्रिया

अदालती विवाह दर्ता सम्बन्धि प्रकिृया

विवाह दुई व्यक्तिबीच प्रेम, विश्वास र प्रतिबद्धतामा आधारित सामाजिक तथा कानुनी सम्बन्ध हो। यसले परिवार र समाजलाई एक नयाँ संरचना प्रदान गर्छ। विवाह केवल दुई व्यक्तिको सम्बन्ध मात्र नभई, दुई परिवारबीच पनि सहकार्य र सम्बन्धको पुल हो। यसमार्फत प्रेम, समझदारी, कर्तव्य र उत्तरदायित्वको विकास हुन्छ। विभिन्न संस्कृतिहरूमा विवाहलाई पवित्र र महत्वपूर्ण परम्परा मानिन्छ। विवाहले मानव जीवनमा स्थायित्व र सहकार्य ल्याउँछ, जसले व्यक्तिगत तथा सामाजिक जीवनलाई सुदृढ बनाउँछ। समर्पण र सम्मानको भावनाले सफल वैवाहिक जीवन सुनिश्चित गर्छ।

अदालती विवाह भनेको कानूनअनुसार अदालतमा दर्ता गरी गरिने वैवाहिक प्रक्रिया हो। यो विवाह सरकारी निकायको प्रत्यक्ष निगरानीमा कानुनी रुपमा सम्पन्न हुन्छ । अदालती विवाहले जात, धर्म, सम्प्रदाय आदिको बन्धनलाई भन्दा व्यक्तिको स्वतन्त्र इच्छालाई प्रमुखता दिन्छ । यस्तो विवाहले दुवै पक्षलाई कानुनी सुरक्षा प्रदान गर्दछ । वैवाहिक सम्बन्धलाई वैधानिक मान्यता दिन्छ । नेपालमा पनि मुलुकी देवानी कार्यविधी संहिता, २०७४ तथा मुलुकी देवानी कार्यविधी नियमावली, २०७५ अनुसार अदालती विवाह गर्न सकिन्छ । अदालती विवाहले सरल प्रक्रिया, न्यून खर्च र स्पष्ट अधिकारको व्यवस्था गर्ने भएकाले धेरैले यो विकल्प रोज्ने गरेका छन्।

विवाह गर्नको लागि आवश्यक योग्यता

१. पुरुष र महिलाले एक अर्कालाई पति पत्नीको रुपमा स्वीकार गर्न मञ्जुर गरेमा ।

२. कानून बमाजिम पुरुष र महिला हाडनाता करणीमा सजाय हुने नातामा नभएमा ।

३. पुरुष र महिला दुवैको वैवाहिक सम्बन्ध कायम रहेको अवस्था नरहेमा ।

४.बीस वर्ष उमेर पुरा भएमा ।

विवाह दुई तरिकाबाट सम्पन्न गर्न सकिन्छ

१. अदालतद्धारा दर्ता गरि विवाह

२. सामाजिक परम्परा अनुसार गरिने विवाह

नेपालीको हकमा विवाह सम्पन्न भए पश्चात सम्बन्धित वडा कार्यलयमा गएर विवाह दर्ता गर्नुपर्नेछ भने अर्का तर्फ विदेशीको विवाह पश्चात सम्बन्धित दुतावासमा गई विवाह दर्ता गर्नुपर्नेछ ।

विवाह दर्ताको प्रक्रिया

चरण १: योग्यताको लागि आवश्यकताहरु पुरा गर्दै दुवै पक्षले उल्लेखित विवाहमा योग्यताको मापदण्ड पूरा गर्नु पर्दछ ।

चरण २: विवाहको प्रक्रिया अगाडि बढाउनका लागि अदालतमा आवेदन दर्ता गर्ने ।

चरण ३: अदालतमा पेश गरिएको निवेदन अदालतको क्षेत्राधिकार सुनिश्चित गर्न ठेगाना निर्धारण गर्नुपर्ने छ ।

विवाह दर्ताको प्रक्रिया शुरु भएको जिल्ला भित्र पुरुष वा महिलाले कम्तीमा १५ दिने बसोबासको सिफारिस हुनुपर्नेछ अथवा कुनै एक व्यक्तिसंग स्थायी बसोबासको भएको पुष्टि हुने कागजपत्र हुनुपर्नेछ ।

चरण ४: न्यायधीशले पेश गरेको निवेदनपत्र अध्ययन गरि दम्पतीलाई विवाहको सहमतीपत्रमा हस्ताक्षर गर्न लगाईन्छ र त्यसपछिको मितिबाट विवाहको वैध रुपमा घोषणा गर्न भनिएको छ ।

चरण ५: अदालतद्धारा विवाहको प्रमाणपत्र जारी गनुपर्ने हुन्छ ।

विवाहको लागि आवश्यक कागजपत्र

• विवाहको निवेदन
• चार प्रति पासर्पोट साईज फोटो
• नागरिकता
• अविवाहितको सिफारिस
• अस्थायी बसोबासको सिफारिस
• साक्षीको नागरिकता

नेपाली र विदेशी नागरिक जोडी बिचको विवाह

• भिसा सहितको पासर्पोट
• नो अवजेक्सन पत्र
• चार प्रति पासर्पोट साईज फोटो
• नेपाली नागरिकता
• अविवाहितको सिफारिस (नेपालीको हकमा)
• अस्थायी बसोबासको सिफारिस (कम्तीमा १५ दिने)
• साक्षीको नागरिकता
• विवाह सम्बन्धि कानूनी अनुवाद (विदेशी ऐनः नेपाली र अङ्र्गेजीमा)

विदेशी नागरिक बिचको विवाह

• भिसा सहितको पासर्पोट
• नो अवजेक्सन पत्र
• चार प्रति पासर्पोट साईज फोटो
• अस्थायी बसोबासको सिफारिस (कम्तीमा १५ दिने)
• साक्षीको नागरिकता
• विवाह सम्बन्धि कानूनी अनुवाद (विदेशी ऐनः नेपाली र अङ्र्गेजीमा)

नोटः नेपालमा अदालती प्रकिृया अनुसार समलिङ्गी विवाह दर्ता गरिदैंन तर धार्मिक विधिबाट विवाह गरेपछि सम्बन्धित वडामा दर्ता भईरहेको छ ।

अदालती विवाह सरल, कानुनीरूपमा सुरक्षित र स्वतन्त्र इच्छामा आधारित विवाह प्रक्रिया हो। नेपालमा मुलुकी देवानी कार्यविधी संहिता, २०७४ तथा मुलुकी देवानी कार्यविधी नियमावली, २०७५ अनुसार अदालती विवाह सम्पन्न गरिन्छ, जसमा दुवै पक्षको सहमति, उमेर, वैवाहिक स्थिति र कानुनी योग्यता अनिवार्य हुन्छ। जिल्ला अदालतमा निवेदन दर्ता गरी आवश्यक कागजातहरू पेश गरेपछि, अदालतले प्रमाणपत्र जारी गरेर वैवाहिक सम्बन्धलाई कानुनी मान्यता दिन्छ। यो प्रक्रिया जात, धर्म, सम्प्रदाय आदिका सीमाभन्दा माथि उठेर स्वतन्त्र र समान अधिकारको अभ्यासलाई बल दिन्छ। अदालती विवाहले व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र समानताको सम्मान गर्दै दुवै पक्षलाई कानुनी सुरक्षा प्रदान गर्छ। साथै, अदालती प्रमाणपत्र भविष्यमा नागरिक अधिकारहरू जस्तै पासपोर्ट, नागरिकता अद्यावधिक, सम्पत्ति हक आदिमा प्रमाणका रूपमा उपयोगी हुन्छ। नेपालमा अदालती विवाह सामाजिक परिवर्तन र आधुनिक सोचको प्रतिबिम्ब बनेको छ। कानुनी प्रक्रिया पालना गरेपछि, विवाह दर्ता सहज, सुरक्षित र सम्मानजनक रूपमा सम्पन्न हुन्छ।